Zikloa bizi.
Nafarroan hilekoaren hezkuntzaren aldeko proiektua.
Hilekoaren hezkuntza
Hona iritsi bazara gure Puntu Gorrietako batera joan zarelako izango da ziurrenik.
«Hilekoaren zikloa«ri buruz entzun duzu? Eta «hilekoa«? Bai horixe! Prozesu naturalak dira eta horietatik igarotzen dira umetokia duten pertsona guztiak pubertarotik menopausiara. Baina, badakizu zer diren eta nola kudeatu modu eroso eta osasungarrian?
Puntu Gorrietan, hilekoa desmitifikatzen eta zure bizitzako prozesu natural eta positibo bihurtzen lagundu nahi dizugu. Jarraitu irakurtzen gehiago deskubritzeko!
Zer da hilekoaren zikloa eta hilekoa?
Hilekoaren zikloa prozesu ziklikoa da, 28 egunean behin gertatzen dena, gutxi gorabehera, baina aldatu egin daiteke (baita pertsona berarengan ere) eta 21 eta 35 egun artean iraun dezake. Umetokia ziklo bakoitzean prestatzen da balizko haurdunaldi baterako, eta, haurdunaldi hori gertatzen ez bada, umetokiaren tarteak estaltzen duen ehuna — endometrioa — askatu edo erantzi egiten da (narrastiek ezkatak aldatzen dituztenean bezala), eta zelula asko eta elikatzen den odola eramaten ditu berekin. Ehuna aldatzeari esaten diogu hilekoa.
Hilekoak ez du ez toxikorik ez hondakinik; beraz, ez du ezer garbitzen, jende askok sinets dezakeen bezala. Orain degradatutako ehuna osatzen zuten zelulen eta horrekin batera doan odolaren (zelulak eta ura) osagaien nahasketa baino ez da, besterik ez. Mikroorganismo batzuk izan ditzakeen arren (gorputzean oro bezala, azkenean bakterio gehiago daude giza gorputzean zelulak baino!) ez da jariaketa zikina eta ezin du infekziorik kutsatu baldintza normaletan.
Zer gertatzen da hilekoaren zikloan?
Fase folikularra (zikloaren lehen erdia): Zikloaren hasieran (hilekoaren lehen egunean), hainbat hormonaren eraginez, obuluetako batean obulu bat heltzen da (zelula ikusezin bat); aldi berean, hormona horiek berak endometrioa prestatzen laguntzen dute, eta horregatik koipeztatzen da.
Obulazioa: Zikloaren erdian, obulu heldua (bat edo gehiago izan daiteke) obulutegitik ateratzen da eta umetokiko tronpatik bidaiatzen du, espermatozoide batekin topo egiteko zain, ongarritzeko. Une honen aurreko eta ondorengo egunak ziklo osoko emankorrenak dira.
Fase lutea (zikloaren bigarren erdia): Obulua ez bada ernaltzen, obulutegiko hormonen ekoizpena aldatu egiten da. Ernaldu gabeko obulua desegin eta desagertu egiten da eta haurdunaldi baterako prestatutako endometrioak odola (eta oxigenoa) jasotzeari uzten dio, eta, beraz, degradatzen eta askatzen hasten da. Azkenean, erabat eranzten da eta odolez irteten da umetokitik: hilekoa da (eta ziklo berri baten hasiera).
Zenbat irauten du hilekoak? Zergatik da garrantzitsua hilekoa?
ilekoa 2 eta 7 egun bitartekoa izaten da. Odol jarioa emakume batetik bestera alda daiteke. Baina inoiz ez die eragin behar bizitzako ohiko edo eguneroko jarduerei.
Gorputzaren prozesu fisiologiko askok bezala, hilekoaren ezaugarriek asko esan diezagukete zure osasunari buruz. Izan ere, bosgarren bizi-zeinu gisa hartzen da. Pultsua hartu eta presio arteriala neurtu badiezazukete, zuk zeuk zure gorputza ezagutzen ikas dezakezu, eta zure hilekoaren osasunaz eta osasun orokorraz askoz gehiago jakin. Gaixotasun asko agertzen dira hilekoaren alterazioekin.
PUNTU GORRIAK
Hilekoaren hezkuntzari buruzko doako tailerrak gure hezitzailekin
Leitza > 17/09/2024
Iruñea > 11/09/2024
Mañeru > 27/09/2024
Sakana (Irurtzun)> azaroa 2024
Ezkarotze > azaroa 2024
Tutera > 3/10/2024
Bera > 16/10/2024
Tafalla > 16/10/2024
Lizarra > 30/10/2024
Lodosa > 30/10/2024
Antsoain > 13/11/2024
Peralta > 13/11/2024
Zangotza > 25/11/2024
Mutiloa > 27/11/2024
+ info gure Instagramen eta gure Telegram edo Whatsapp kanalean
Nola kudeatu hilekoa?
Produktu asko daude hilekoa modu eroso eta seguruan kudeatzen laguntzeko! Nahiz eta pertsona gehienek 2 edo 3 baino ez dituzten ezagutzen.
Hilerokoak lau kategoriatan sailka daitezke: barrukoak edo kanpokoak, erabili eta botatzekoak edo berrerabilgarriak.
| Mota | Botatzekoak | Berrerabilgarriak |
| Barnekoak | ·Tanpoia (aplikatzailearekin edo gabe) ·Behin erabiltzeko belakia | ·Hilekoaren kopa* ·Hilekoaren diskoa* ·Belaki naturala |
| Kanpokoak | ·Konpresa ·Salbaslipa | · Oihalezko konpresa · Oihalezko salbaslipa · Kulero menstruala · Hileko bikinia |
- Barnekoak: baginan txertatzen diren produktuak.
- Kanpokoak: baginatik kanpo jartzen diren produktuak, normalean bulba ukitzen dutenak.
- Erabili eta botatzekoak: erabilera bakarreko produktuak.
- Berrerabilgarriak: askotan garbitu eta berriro erabil daitezkeen produktuak.
Zure hilekoaren fluxuaren edo odoljarioaren, bizimoduaren, testuinguru eta lehentasun pertsonalen araberakoa izango da zuretzat aukerarik onena. Probatu hainbat aukera hoberena/ak funtzionatzen dizuna aurkitu arte!
ERABILI ETA BOTATZEKO KONPRESA. Abantailak: jartzeko eta kentzeko erraza; supermerkatu guztietan eskuragarri; Epe laburrerako ekonomikoa (unitateko prezio baxua). Desabantailak: Marka konbentzionalak plastikozkoak dira eta honako hauek dituzte: tinduak, lurrinak eta/edo kimiko kaltegarriak; Plastikoak pikoreak, narritadura, alergia eta abar eragin ditzake.
ERABILI ETA BOTATZEKO SALVASLIPA. Abantailak: Erabili eta botatzeko konpresen berdinak. Desabantailak: Erabili eta botatzeko konpresen berdinak.
ERABILI ETA BOTATZEKO TANPOIA. Abantailak: Erabili eta botatzeko konpresen berdinak. Desabantailak: Dena xurgatzen du (fluxu normala barne), eta, beraz, bagina lehortu dezake. Maiz aldatu behar da (4-6 ordu). Plastikozko aplikagailua kutsatzaile bat gehiago da. Tanpoi konbentzionalek kaltegarriak izan daitezkeen kimikoak izan ditzakete, baita metal astunak ere.
HILEKORAKO KULEROA. Abantailak: Oihalezko konpresen berdinak; Braga normal bat bezala erabiltzen da; Mugikortasun murrizturako aproposak (moldagarriak daude belkroekin, botoiekin, pixoihal motarekin, etab.) Desabantailak: Oihalezko konpresen berdinak.
KOPA. Abantailak: Epe luzerako ekonomikoa; Ekologikoa eta berrerabilgarria (10 urte; hondakin gutxiago sortzen ditu); Ez du baginako fluxua aldatzen (hilekoa jasotzen du, ez du xurgatzen); Iraupen luzea: 12 ordura arte; Bakarra behar da (hustu, garbitu eta unean bertan berrtxertatu); Haren erabilerari esker, hilekoa ikus daiteke (kolorea, testura eta kantitatea). Desabantailak: Jartzen eta kentzen ikasi behar da (denbora eta praktika behar dira); Zaila izan daiteke forma eta neurri idealarekin asmatzea (hainbat daude); Konketa duen zerbitzu batean aldatzea komeni da, behar bezala garbitu ahal izateko.
DISKOA. Abantailak: Koparen berdinak. Kopak baino gaitasun handiagoa; Sexu-harremanak izaten diren bitartean erabil daiteke. Desabantailak: Kopakoak bezala; Zerbixeraino txertatzen da, eta hori kopa txertatzea baino konplexuagoa izan daiteke.
ERABILI ETA BOTATZEKO BELAKIA. Abantailak: Sexu-harremanak izaten diren bitartean erabil daiteke. Desabantailak: Erabilera bakarrekoak eta plastikozkoak (kutsatzailea). Guztia xurgatzen du (fluxu normala barne), eta, beraz, bagina lehortu dezake; Iraupen txikia: modeloaren arabera, 3 ordu inguru.
BELAKI BERRERABILGARRIA. Abantailak: Sexu-harremanak izaten diren bitartean erabil daiteke. Desabantailak: Erabili eta botatzeko belakiaren bezalakoak; Ezin da askotan berrerabili: 3 eta 6 artean, ereduaren arabera; Itsas lurreko belaki naturalak dira, eta horrek ingurumena kaltetzen du; Garbitzen zaila denez, hurrengo erabileretan infekzioak izateko joera izan daiteke.
HILEKO BIKINIA. Abantailak: Uretan gauden bitartean erabil daiteke; Hainbat xurgapen eta eredu. Desabantailak: Konposizioak beti hartzen ditu sintetikoak (kutsatzaileak).
Bazenekien konpresek eta tanpoiek 600 urte behar dituztela deskonposatzeko?
Arropa bera beti erabiltzen ez dugun bezala, litekeena da hainbat produktu behar izatea hilekoa hainbat unetan kudeatzeko. Erabili eta botatzeko produktuak erabiltzea aukeratzen baduzu bereziki kontuan izan behar duzu erabilera bakarreko eta plastikoz egindako produktu mota horien erabiltzearen ondorioak. Izan ere, hilekoaren osasunari buruzko Estatuko legeak (1/2023 Lege Organikoa) produktu “jasangarriak, organikoak, ekologikoak, deskonposizio azkarrekoak, berrerabilgarriak eta kimikorik gabekoak erabiltzea gomendatzen du, ingurumenean eta pertsonen osasunean ahalik eta inpaktu txikiena eragiteko”.
ERABILI ETA BOTATZEKO PRODUKTUAK:
- Konposizioa garrantzitsua da! Konpresetarako, hobe kotoi ekologikokoa bada (konposizioaren % 96), eta bioplastikoa plastikoa baino hobea (beheko geruza iragazgaitzerako beharrezkoa da). Bioplastikoa 30 urtean degradatzen da, 600 urtean izan beharrean. Tanpoietarako, hobe % 100 kotoi ekologikoa bada.
- Ez erabili 8 ordu jarraian baino gehiago, nahiz eta produktua bustita ez egon.
- Tanpoiak, idealki, gehienez 6 orduz erabili behar dira, eta, betiere, ahalik eta tamaina txikiena.
- Ez erabili egunero baginako fluxurako!
PRODUKTU BERRERALGARRIAK:
- Ehunetarako (konpresak, kuleroak) erabilera-denbora: 2 eta 5 urte artean, silikonarako: 10 urte.
- Ehunak (konpresak, kuleroak) ur hotzetan garbitu behar dira (ez erabili leungarria). Ez dira erabili behar 8 ordu jarraian baino gehiago, nahiz eta bustita ez egon. Konposizioa garrantzitsua da! % 100 kotoia izan behar du. Xurgatzeko/atxikitzeko ahalmena tamainaren araberakoa da (braga > konpresa > salvaslip).
- Kopak eta diskoak silikonazkoak edo medikuntzakoak izatea komeni da. Maila medikoko TPEa ere egokia da, baina termoplastiko bat da, eta bizitza erabilgarri laburragoa izateaz gain, disruptore endokrinoak askatzen ditu (osasunerako kaltegarriak direnak). Hainbat taila eta forma daude. Erabilgarria izan daiteke zerbixaren altuera eta baginako zabalera ezagutzea tailu zuzena aukeratzeko.
| Urteko kostua 1 (euroak) | Erabiltzeko erraztasuna | Eskuragarria | Ekologikoa | Arriskuak 2 | |
| Erabili eta botatzeko konpresa | 51 | ✔ | ✔ | ⊕ | |
| Erabili eta botatzeko salbaslipa | 20 | ✔ | ✔ | ⊕ | |
| Tanpoia (erabili eta botatzekoa) | 40-53 | ✔ | ✔ | ⊕⊕ | |
| Oihalezko konpresa | 12-20 | ✔ | ✔ | ✔ | ⊖⊖ |
| Oihalezko salbaslipak | 6-15 | ✔ | ✔ | ✔ | ⊖⊖ |
| Hilekorako braga | 15-38 | ✔ | ✔ | ✔ | ⊖⊖ |
| Kopa | 2,5-5 | ✔ | ✔ | ⊖ | |
| Diskoa | 2,5-5 | ✔ | ⊖ | ||
| Erabili eta botatzeko belakia | 96 | ⊖ | |||
| Belaki berreralgarria | 60 | ⊕ | |||
| Hileko bikinia | 15-38 | ✔ | ✔ | ⊖ |
1 Produktuak alderatu ahal izateko, gutxi gorabeherako kostua kalkulatu da, urtean zehar hilean 5 eguneko hilekoaren batez bestekoa oinarri hartuta (hau da, 60 eguneko hilekoa urtean). Erabili eta botatzekoak direnean, egunean 4 produktu inguru gastatzen dira. Berrerabilgarrien kasuan, honako iraupen aldakor hau erabili zen: oihala = 2-5 urte, silikona = 5-10 urte, belaki naturala = 3-6 hilabete.
2 Osasunerako ondorio kaltegarriak edo kaltegarriak izateko arriskuei buruzkoa da. Ondorio horiek onberak eta arinak izan daitezke (plastikoek eragindako narritadura, adibidez) edo larriagoak (infekzioak edo kimikoek eragindako toxikotasuna). (+) ikurrak arrisku gehiago adierazten du; (-) ikurrak, arrisku gutxiago.
¿Zer sentitu behar da hilekoarekin?
Jakin behar duzun gauzarik garrantzitsuena da hilekoak ez lukeela mingarria edo ezgaitzailea izan behar.
Min handia, karranpak, nekea edo umore aldaketak badituzu, edo zure eguneroko bizitzan eragina duen edozein sintoma bizi baduzu, garrantzitsua da mediku batekin kontsultatzea, edozein osasun arazo edo azpiko gaixotasun baztertzeko.
Hala ere, zikloan gertatzen diren aldaketa hormonalekin, normala da zure gorputzean aldaketak izatea; baina ez lukete inoiz mugatu behar eguneroko bizitzako jarduerak egitea.
Sintomarik ohikoena hilekoaren mina edo dismenorrea da. Izan ere, dismenorrea da arazo ginekologikorik ohikoena umetokia duten pertsona guztiengan bizitza osoan eta adin guztietan.
Zergatik gogaitu daiteke?
Zikloaren amaieran, endometrioak odola eta oxigenoa ureztatzeari uzten dio aldaketa hormonalen ondorioz eta horrek askatzea eragiten du, odoljario batekin batera; horri erantzunez, umetokia uzkurtu egiten da ehun hori kanporatzeko (orain oxigeno faltak nekrosatuta) eta odoljarioa kontrolatzeko. Umetokiko muskulu-zuntzen uzkurdura horiek eta odol-ureztatzearen aldaketak eragin ditzakete eragozpenak hilekoaren lehen 2-3 egunetan. Sintoma horren pertzepzioa aldatu egin daiteke pertsonen artean eta faktore askoren araberakoa izaten da: genetika, elikadura, gogo-aldartea, etab. Kalanbre edo umetokiko uzkurdura horiek ez lukete segundo edo minutu batzuk baino gehiago iraun behar, eta aldizkakoak izan behar lukete (inoiz ez jarraitua).
Eta min handia edo bestelako sintomak baditut?
Hilekoak ez luke inoiz min handirik eman behar, ezta zure eguneroko jarduerak mugatu ere. Hala bada, endometriosia izan dezakezu. Umetokia duten pertsonen gaixotasun ohikoenetako bat da adin emankorrean, eta — endometrioa inbaditzen duen gaixotasuna denez — hilekoarekin agertzen da.
Umetokia duten 10 pertsonatik 1 eta 2 artean endometriosia dute
Biztanleriaren proportzio bat diabetesaren edo bularreko minbiziaren antzekoa den arren, endometriosia oraindik ez da ezagutzen. Horregatik da garrantzitsua ezagutzea eta nola adieraz daitekeen jakitea.
Endometriosiaren ezaugarria dismenorrea eta abdomeneko min baxua edo pelbikoa (sabelpean) iraunkorra da, askotan hilekoaren beste sintoma batzuekin lotuta (mina pixa egitean, libratzean edo sexu-harremanekin, besteak beste), eta kasuen % 30-40an antzutasunarekin lotzen da. Diagnostikoaren zailtasuna sintomen aniztasunean datza, askotan gainjartzen direnak eta beste gaixotasun batzuekin lotu daitezkeenak, baina endometriosia duten emakumeen ia erdiek sintomak dituzte 20 urte bete aurretik.
Gogoratu!
· Hilekoa prozesu natural eta osasungarria da.
· Ez duzu lotsa edo nazka sentitu behar hilekoa dela eta.
· Hilekoa modu eroso eta arduratsuan kudeatzen laguntzeko hainbat produktu daude.
· Hilekoan sintoma larriak badituzu, galdetu medikuari.
Zer da ekitaterik eza eta hilekoaren pobrezia?
Hilekoaren ekitaterik eza hezkuntzako sarbidean eta hilekoaren ezagutzan eta zaintzan dauden desberdintasun sozial sistematiko eta saihesgarriei dagokie. Horrek zeharka eragiten die eskean dabiltzan emakume eta pertsona guztiei (edo umetokia duten pertsonei), sistema sozial eta politiko patriarkaletan errotuta daudelako.
Hilekoaren ekitate eza genero-desberdintasunaren modu bat da.
Hala ere, badirudi hilekoaren ekitaterik ezak bereziki eragiten diela zailtasun sozioekonomiko gehien dituzten emakumeei eta pertsonei, migratzaileen kolektibo ahulei, eta eskean dabiltzan pertsona ez-bitarrei eta transei.
Hilekoaren pobrezia hilekoaren produktuak, bainuak eta zerbitzuak, hilekoaren produktuak botatzeko moduak eta hilekoaren hezkuntza eskuratzeko zailtasuna da. Hori hainbat faktorek eragin dezakete, hala nola pobreziak, ura eta saneamendua ez izateak eta hilekoa inguratzen duen tabuak, besteak beste.
Baina, Espainian hilekoaren pobrezia dago?
Zoritxarrez bai. “Ekitatea eta Hilekoaren Osasuna Espainian” azterlanaren (2020-2022) datuek honako hauek islatzen dituzte: hilekoaren informazio eta hezkuntza falta, hilekoaren produktuak eskuratzeko zailtasunak, osasunean eta bizi-kalitatean eragin negatiboa, eta genero-desberdintasunak:
- Menarkiaren garaian (lehen hilekoa), inkestatuen ia erdiek ( % 45,3) adierazi zuten informazio partziala izan zutela hilekoari eta hilekoaren zikloari buruz, eta % 12,5ek adierazi zuten ez zekitela zer zen hilekoa eta hilekoaren zikloa.
- Inkestatuen % 73,9k adierazi dute hilekoari buruzko informazio gehiago nahi dutela.
- Inkestatuen % 22,2k adierazi zuten arazo ekonomikoak izan zituztela hilekoaren produktuak erosteko.
- IInkestari erantzun diotenen erdiak ( % 44,5), gutxi gorabehera, noizbait diskriminatuta edo epaituta sentitu dira hilekoa betetzeagatik. Era berean, % 19,2k lotsa sentitu zuen hilekoari buruz hitz egiten.
Arazo horri aurre egiteko, erakunde asko mobilizatu dira, eta haien ahaleginari eta komunitate zientifikoaren lanari esker, 2023an abortuaren legea – gaizki deitua – argitaratu zen (1/2023 Lege Organikoa, sexu- eta ugalketa-osasunari buruzkoa).
Lege honetan, hilekoaren osasunari heltzen zaio eta hilekoaren osasun-definizioa ezartzen da: «ongizate fisiko, mental eta sozialaren egoera integrala, eta ez gaixotasunik edo gaitzik eza bakarrik, hilekoaren zikloari dagokionez». Halaber, hilekoaren prestakuntzari eta hezkuntzari buruzko neurriak ezartzen dira, bai eta hilekoaren kudeaketarako produktuak doan banatzeari buruzkoak ere, ikastetxeetan, gizarte-zentroetan eta pertsona kalteberen arretarako zentroetan. Horretarako, lehentasunez aukeratzen dira hilekoaren produktu jasangarriak, organikoak, ekologikoak, deskonposizio azkarrekoak, berrerabilgarriak eta kimikorik gabekoak, ingurumenean eta emakumeen eta beste hartzaile batzuen osasunean ahalik eta inpaktu txikiena eragiteko.
Puntu Gorrietan bidaia honetan lagundu nahi dizugu. Arakatu gure webgunea hilekoaren zikloari, hilerokoari eta zure osasunaren zaintzari buruzko informazio gehiago aurkitzeko!
Elkarrekin tabuak apurtu eta hilekoa normalizatu dezakegu!
PUNTO GORRIAK proiektuari buruzko zure iritzia jakin nahi genuke!
HIRUk antoloatutako proiektu honek ASENNA – Nafarroako Endometriosi Elkartea eta Menstrualmente Hablandoren partehartzea jaso du.